Kazım ALDOĞAN
Kazım ALDOĞAN

KASABALI ZİHNİYET İLE AYDIN ÇATIŞMASI

23-09-2020 17:27 4801 kez okundu.

Osmanlı İmparatorluğu’nun toprak kaybı ile başlayan gerileme devri, Batı aydınlanma düşüncesinin yarattığı zihinsel dönüşümü ile başladı. Fransa Devriminin imparatorlukların dağılmasına neden olan ulusal bilinçlenme fikri, Osmanlı’da kültür, siyaset ve bilim alanında yeni bir münevver, yani aydın kitle yarattı.

Aydınlanma 17.Yüzyıl Avrupa düşüncesinde insanın din ve geleneklerden ayrılarak kendi aklıyla hayatı anlama ve yorumlama çabasını ifade eder. Aydınlanma aynı zamanda skolastik akla karşı bir meydan okumadır.

Osmanlı Saray ve Padişahları bir taraftan gerilemenin çarelerini Batı’da ararken, diğer taraftan da otoriter yapılanmanın imparatorluk içinde filizlenen ve yukarıda sözünü ettiğimiz düşünde değişimi ile sarsılacağını biliyorlardı. İlahi kudret yerine aklın gücü ile dünyanın kurtarılacağına inanan düşünce akımı Osmanlı aristokrasisinde hissedilmeye başlanmıştı. Bu nedenle yeni yeni ortaya çıkan bu aydın kesimini izlemekten geri kalmadı.

Eski rejimlere karşı tehlikeli olan Aydınlanma sadece Osmanlı’da değildi elbette.1764 yılında Habsburg ordusunda Aydınlanma yazarlarının kitapları da dâhil tehlikeli yazarların eserlerinin yasaklanması tarihin hafızasında kalan önemli bir olaydır.

Batı Aydınlanmasının ilk taşıyıcıları Rumlar olmasına rağmen, Osmanlı hanedanının aydınları kontrol etmesi yerli olanlardan başlandı. Muhtemelen şu gerçeği fark etmişlerdi, Aydınlanma düşüncesinin edebiyat, yayın ve siyasi alanlara taşınmasıyla durum tehlikeli olmaya başlayacaktı.

Tanzimat sonrası ortaya çıkan Jön Türk hareketi Osmanlı’nın ilk aydınlanma hareketi olmasının yanında, aynı zamanda geleneksel Osmanlı rejimi ile karşı karşıya gelmiş ilk kurumsal aydın hareketidir. Fransız Devriminin etkisiyle başlayan düşünsel değişimi askeri ve bürokrasinin yeniden yapılanması için bir çare olarak

gören Osmanlı yöneticileri, bir taraftan da münevver dedikleri bu kesimi rahat bırakmadılar. İlk Osmanlı Aydınları olan Jön Türkler sürgüne gönderildi.

Tanzimat Fermanı ile başlayan, Meşrutiyet ile devam eden demokrasi tarihimizde, Cumhuriyete kadar olan zaman diliminde ilerleme yanlıları ile Osmanlı’nın çatışması Abdülhamit’in istibdat rejiminde de artarak devam etti.

Osmanlı’nın münevver kesim ile olan mücadelesi ancak Cumhuriyetin kurucu kadrosu kabul edilen İttihat ve Terakki Cemiyeti tarafından durdurulabildi.

Cumhuriyet kurulduktan sonra da korumacı ulus refleksi nedeniyle otorite-aydın çatışması devam etti. Toplumsal hafızamızın en belirgin öznesi dünya şairimiz Nazım Hikmet’e yapılan baskılardır. CHP’nin tek parti iktidarında Nazım Hikmet yurdundan sürgün edilmiş en önemli aydınlarımızdandır.

Cumhuriyet ile başlayan aydın otorite çatışması çok partili sisteme geçildikten sonra, iktidara gelen DP ile beraber sağ iktidarların militarist ve siyasal İslamcı politikalarıyla yeni bir döneme girdi.

DP ile başlayan bu dönemi bir bakıma yeni tip siyasal İslamcı muhafazakâr ve aydın çatışmasının miladi olarak tanımlamak mümkün.

İlber Ortay’lı bu siyasal İslamcı muhafazakâr yapıya haklı olarak kasabalı zihniyet tanımlaması yaptı ki bence de çok doğru bir tanımlamadır. Buradaki kasabalı tanımı elbette taşralı kesimini hor görme meselesi değildir. Şehirli, siyasi iktidar tarafından beslenen bir lümpen oluşumundan söz edilmektedir.

Siyasal iktidarın aracılığıyla Türkiye’nin çağdaş ve demokratik ilerlemesini önünde engel olan, devletin sağladığı avantajlarla ülkeyi kemiren bu lümpen ve rantçı kesim ile mücadele etmek zorunda olduğumuz bir gerçekle karşı karşıyayız.

İlber Ortaylı’nın kasabalı zihniyet tanımlaması bu anlamda tam da yerinde bir kavramdır.

Kazım ALDOĞAN

Kazım ALDOĞAN

DİĞER YAZILARI UMUT TACİRİ 13-10-2020 09:55 KASABALI ZİHNİYET İLE AYDIN ÇATIŞMASI 23-09-2020 17:27 AKIL ÇAĞI MI İMAN ÇAĞI MI? 29-08-2020 00:26 CUMHURİYETİN HAFIZASINA YENİ FORMAT 06-08-2020 11:05 Türkiye Sağının Halk Dalkavukluğu 12-07-2020 11:51 LİDERE İTAAT FARZ DEĞİLDİR 31-05-2020 14:33 ŞAHSIM MERKEZLİ SİYASET MÜMKÜN MÜ? 14-05-2020 14:27 CÜBBELİ SİYASET VE DİYANET 02-05-2020 09:06 İKARUS’UN DÜŞÜŞÜ VE SINIR TANIMAYAN HIRSLARIMIZ 19-04-2020 10:57 KÜRESEL KRİZ VE YENİDEN BABA DEVLET MODELİ 10-04-2020 10:20 DÜZENE ÇOMAK SOKAN VİRÜS 30-03-2020 09:24 SURİYE SORUNUN TARİHSEL HAFIZASI VE İMAM GAZALİ 24-02-2020 11:16 BİTMEYEN TARTIŞMA, SİYASET VE AHLAK 01-02-2020 10:41 LALE DEVRİNDEN KANAL DEVRİNE 29-12-2019 12:03 SİYASETTE YENİLİK ARAYIŞI 27-11-2019 09:51 Türkiye’nin Çıkmazı; Demokrası Dışı Siyaset Hevesi 12-09-2019 10:52 DIŞARIYA BAĞIMLI OLMA ZORUNLULUĞU 22-07-2019 08:22 DİLİ GEÇMİŞ ZAMAN 29-03-2019 09:42 SİYASET PLANLAMA VE STRATEJİ GELİŞETİRMEDİR 11-03-2019 07:52 TÜRKİYE’DE MUHALEFET SODOM VE GOMORE’DIR 07-02-2019 01:28 DEMOKRASİYLE ALDATANLAR 17-01-2019 15:24 HİKÂYESİ BİTMİŞ OLANLARIN DEĞİRMENİNE SU TAŞIMAK 24-12-2018 10:06 İTAAT,İTİBAR VE LİDER 12-12-2018 17:36 SİYASETTE MELEZ İTTİFAKLAR DÖNEMİ 05-12-2018 11:02 TÜRK SİYASETİNİN SABİTLEŞEN MİTİ ‘’TEHLİKELİ ÖTEKİLER’’ 26-11-2018 12:42 İDEOLOJİK MERKEZLİ SİYASETTEN ALGI YÖNETİMİ SİYASETİNE 18-11-2018 12:10 BUDANAN CUMHURİYETE DOĞRU 13-11-2018 20:49