Dil sadece kitaplarda yaşamıyor; sokakta, kahvehanede, tribünde ve sosyal medyada da şekilleniyor. Halkın yıllardır kullandığı kelimeler ile TDK’nın kuralları arasındaki mesafe giderek büyüyor.
“Rakam” ile “sayı”, “her şey” ile “herşey”, “ünvan” ile “unvan”… Türkçede yıllardır süren tartışmalar, aslında halk dili ile resmî dil arasındaki çatışmayı gözler önüne seriyor.
Televizyonlar, sosyal medya ve hatta yapay zekâ bile bazı yanlışları sürekli tekrar ediyor. Böylece halkın alıştığı kullanım zamanla “yeni doğru” gibi görülmeye başlanıyor.
Belki de artık asıl soru şudur: Türkçeyi yalnızca kurumlar mı belirlemeli, yoksa halkın yaşayan dili de kurallar kadar dikkate alınmalı mı?
(Türkçenin kendi içindeki dil kavgalarını, yazım çelişkilerini ve halk dili ile resmî Türkçe arasındaki farkları Hollandacaya aynen aktarmak neredeyse imkânsız.
Bu nedenle bugünkü Hollandaca metin, klasik bir tercümeden çok, Türkçenin iç dünyasını anlatan özel bir yorum ve anlatım olacak.
De taalstrijd binnen het Turks, de verschillen in uitspraak en de kloof tussen volkstaal en officieel Turks letterlijk naar het Nederlands vertalen, is bijna onmogelijk.
Daarom zal de Nederlandse versie van vandaag geen klassieke vertaling zijn, maar eerder een bijzondere uitleg en interpretatie van de innerlijke wereld van de Turkse taal.)
İlhan KARAÇAY araştırdı ve yazdı:
Değerli Okurlarım,
Ben bir dil bilimci değilim.
Bir akademisyen de değilim.
Ben, Mersin’de Arap ve Roman kökenli vatandaşlarımızın da yaşadığı mahallelerin içinde büyümüş bir insanım.
Sokağın dilini duyarak yetiştim.
Mahalle kahvehanelerini, pazardaki konuşmaları, halkın günlük Türkçesini dinleyerek büyüdüm. Gazeteciliğe başladıktan sonra ise dil konusunda çok hassas davrandım.
Çünkü şunu fark ettim:
Gazetecilik sadece haber yazmak değildir.
İnsanlara doğru, anlaşılır ve temiz bir Türkçe ile ulaşabilmektir.
Yıllar boyunca elimden geldiği kadar “doğru Türkçe” yazmaya çalıştım.
Hâlâ da çalışıyorum.
Bugün bana gelen mesajlarda, “Sizin Türkçeniz çok düzgün”, “Sade ama etkili yazıyorsunuz” diyenler oluyor.
Bu da beni mutlu ediyor.
Çünkü ben dilin halktan kopmadan da düzgün kullanılabileceğine inanıyorum.
Ama yıllardır dikkatimi çeken çok önemli bir mesele var:
Türk Dil Kurumu’nun dili ile, halkın konuştuğu Türkçe arasında giderek büyüyen bir mesafe oluşuyor.
Bazı kurallar kitaplarda doğru olabilir.
Ama hayatın içinde karşılığı olmayabiliyor.
Bazı kelimeler teknik olarak yanlış kabul ediliyor ama milyonlarca insan onları öyle kullanıyor.
Bazı ifadeler ise akademik olarak doğru görünse bile halkın kulağına yabancı geliyor.
Ben bu yazıyı Türk Dil Kurumu TDK’ya saldırmak için yazmıyorum.
Tam tersine, Türkçeyi sevdiğim için yazıyorum.
Çünkü dil sadece masa başında yaşayan bir şey değildir.
Dil sokakta yaşar.
Kahvede yaşar.
Tribünde yaşar.
Televizyonda yaşar.
Cep telefonunda yaşar.
Belki de artık şu soruyu daha cesur sormamız gerekiyor:
Türkçeyi sadece kurumlar mı belirlemeli, yoksa halkın yaşayan dili de daha fazla dikkate alınmalı mı?
İşte bu yazıyı yazma ihtiyacını, tam da bu yüzden hissettim.
TÜRK DİL KURUMU TDK’NIN DİLİ İLE HALKIN DİLİ NEDEN AYNI DEĞİL?
Türk Dil Kurumu yıllardır kurallar koyuyor, imlâ kılavuzları yayımlıyor, kelimelerin doğrusunu belirliyor. Ama işin garibi şu ki, halkın büyük bölümü bu kuralların önemli bir kısmını ya bilmiyor ya da benimsemiyor.
Dil sadece masa başında yaşayan bir şey değildir.
Dil, sokakta yaşar.
Pazarda yaşar.
Mahallede yaşar.
Televizyon ekranında, kahvede, tribünde, sosyal medyada yaşar.
İşte bu yüzden, halkın yıllardır kullandığı bazı kelimeler ile TDK’nın “doğru” kabul ettiği kullanım arasında ciddi farklar oluşuyor.
Mesela, ‘onuncu’ demek için, 10. yazılıyor. (Yani 10 ve nokta)
TDK’ya göre doğrudur.
Ama halkın büyük bölümü bunu görünce duraksıyor.
Çünkü insanlar 10’uncu yazıldığında hemen anlıyor.
Demek ki mesele sadece doğru yazmak değil.
Anlaşılır yazmak.
Aynı durum futbolda da var.
Spikerler yıllardır “üst direk” diyor.
Oysa direk dediğiniz şey dik durur ve destektir.
Kalede yatay duran üst bölüm ise teknik olarak direk değildir.
Onun adı “lata”dır.
Hollandalılar bile buna “lat” diyor.
Yani Türkçede “lata” kelimesi Hollandaca’da “lat” olarak geçer.
Hollandalı “lat” diyorsa, biz neden “lata” demiyoruz da, “üst direk” diyoruz?
Ne var ki biz unutmuşuz.
Yanlış kullanım yaygınlaşmış, doğru kelime kaybolmuş.
Bugün televizyonlarda, gazetelerde ve sosyal medyada öylesine yanlışlar duyuyoruz ki, insan bazen “TDK mı halkı izliyor, halk mı TDK’yı?” diye düşünmeden edemiyor.
Mesela en yaygın yanlışlardan biri “rakam” ve “sayı” meselesidir.
Rakam, sadece 0 ile 9 arasındaki işaretlerdir.
Yani: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9
Sayı ise bu rakamların birleşmesiyle oluşur.
15, bir sayıdır.
2026, bir sayıdır.
Ama televizyonlarda hâlâ: “Rakamlar gösteriyor ki…” deniliyor.
Hayır.
Doğrusu: “Sayılar gösteriyor ki…” olmalıdır.
Üstelik yapay zekâ bile zaman zaman bu yanlışı yapıyor.
Demek ki yanlış kullanım artık sistemlere bile yerleşmiş.
Benim TDK’ya söyleyeceklerim çok.
Çünkü dil sadece akademik bir mesele değildir.
Dil, halkın anlayacağı şekilde yaşamalıdır.
Kurumların görevi de, halktan kopuk kurallar üretmek değil, halkın kullanımını doğru şekilde yönlendirmektir.
Şimdi gelelim başka örneklere:
“HİÇBİR” Mİ, “HİÇ BİR” Mİ?
TDK’ya göre doğru yazım “hiçbir”dir.
Birleşik yazılır.
Ama halk arasında: “Hiç bir şey anlamadım”
şeklindeki ayrı kullanım çok yaygındır.
Aslında burada ilginç olan şudur:
İnsanlar konuşurken iki ayrı kelime gibi düşündüğü için yazarken de ayırıyor.
“YANLIZ” MI, “YALNIZ” MI?
Türkiye’de en yaygın yazım hatalarından biridir.
Doğrusu “yalnız”dır.
Ama milyonlarca insan bunu “yanlız” diye telaffuz eder.
Telaffuz zamanla yazıya da yansır.
Benzer bir örnek:
“Herkes” yerine “herkez” yazılmasıdır.
Çünkü halk kulağı nasıl duyuyorsa eli de öyle yazıyor.
“TRAFİK” Mİ, “TRAFİĞ” Mİ?
Sosyal medyada en çok yapılan yanlışlardan biri de budur.
İnsanlar:
“Trafiğ çok kötüydü” diye yazıyor.
Çünkü konuşurken “k” sesi yumuşuyor.
“HER ŞEY” Mİ, “HERŞEY” Mİ?
TDK’ya göre ayrı yazılır: “Her şey”
Ama birleşik yazım o kadar yaygınlaştı ki, bugün milyonlarca insan “herşey” diye yazıyor.
“BİRÇOK” MU, “BİR ÇOK” MU?
Doğrusu birleşik: “Birçok”
Ama ayrı yazım da çok yaygın.
Çünkü insanlar bunu iki ayrı kelime gibi düşünüyor.
“ŞOFÖR” MÜ, “ŞÖFÖR” MÜ?
Doğrusu “şoför”dür.
Ama halkın büyük kısmı “şöför” der.
Yazıya da öyle geçirir.
“EGZOZ” MU, “EKSOZ” MU?
TDK’ya göre “egzoz” doğrudur.
Ama halk arasında “eksoz” diyenlerin sayısı az değildir.
“ENTELEKTÜEL” Mİ, “ENTEL” Mİ?
TDK elbette “entelektüel” der.
Ama halk işi kısaltır.
“Entel” der geçer.
Dil bazen ekonomiktir.
İnsanlar uzun kelimeyi kısaltır.
“MÜSAİT” Mİ, “MÜSAYİT” Mİ?
Doğrusu “müsait”tir.
Ama halk arasında “müsayit” kullanımı çok yaygındır.
“HÂL” İLE “HALA”
TDK şapkayı koruyor.
Çünkü:
“Hâlâ” zaman anlamındadır.
“Hala” ise babanın kız kardeşi.
Ama artık gazetelerde bile şapka kullanılmıyor.
Bilgisayar ve telefon alışkanlıkları yüzünden inceltme işaretleri neredeyse kayboldu.
“ÂDET” İLE “ADET”
Birinde sayı vardır.
Diğerinde gelenek.
Ama şapka gidince anlam da karışıyor.
“ÜNVAN” MI, “UNVAN” MI?
TDK bugün “unvan” yazımını esas alıyor.
Ama yıllarca gazetelerde, kitaplarda ve resmî yazışmalarda “ünvan” kullanıldı.
Bu yüzden halkın önemli bölümü hâlâ “ünvan” yazıyor.
“FİLAN” MI, “FALAN” MI?
TDK her ikisini de kabul ediyor.
Ama kullanım bölgeden bölgeye değişiyor.
“İNTERNET” Mİ, “GENELAĞ” MI?
TDK bir dönem “internet” yerine “genelağ” önerdi.
Ama halk bunu benimsemedi.
Çünkü dil zorla değişmiyor.
Aynı şekilde:
“Selfie” yerine “özçekim” önerildi.
Bugün iki kullanım da var.
Ama gençlerin büyük bölümü hâlâ “selfie” diyor.
“MAUS” MU, “FARE” Mİ?
Bilgisayarın mouse’u Türkçede “fare” oldu.
Bu tuttu.
Çünkü kısa ve anlaşılırdı.
Demek ki halk bazen yeni kelimeyi kabul ediyor.
Ama bunun için kelimenin doğal gelmesi gerekiyor.
Dil yaşayan bir organizmadır.
Kurallar elbette olmalı.
Ama halktan kopuk kurallar yaşayamaz.
Belki de TDK’nın artık daha fazla sokağı dinlemesi gerekiyor.
Çünkü dili asıl yaşatanlar, imlâ kılavuzları değil, insanlardır.
“ESKİ İSTANBUL VALİSİ” DEĞİL, “İSTANBUL ESKİ VALİSİ”
Türkçede anlam kaymasına yol açan yanlışlardan biri de budur.
Televizyonlarda ve gazetelerde sık sık:
“Eski İstanbul Valisi”
“Eski CHP Başkanı”
“Eski Üniversite Dekanı” ifadeleri kullanılıyor.
Oysa bu kullanım teknik olarak yanlış anlam doğuruyor.
Çünkü “eski” kelimesi başa geldiğinde, sanki İstanbul eskiymiş gibi bir anlam çıkıyor.
Yani:
“Eski İstanbul”
“Eski CHP”
“Eski üniversite” anlamı oluşuyor.
Doğru kullanım ise:
“İstanbul eski valisi”
“CHP eski Başkanı”
“Üniversite eski dekanı” şeklinde olmalı.
Çünkü burada “eski” sıfatı şehri, kurumu ya da üniversiteyi değil, kişinin görevini anlatıyor.
Aynı yanlış şu örneklerde de yapılıyor:
“Eski Emniyet Müdürü” yerine: “Emniyet eski müdürü”
“Eski Bakan” yerine: “Eski” sıfatının gerçekten kimi anlattığına dikkat edilmeli.
Dil bazen küçük görünen sıralama hatalarıyla bile anlam değiştiriyor.
Ne var ki medya dili yıllardır bu yanlışları tekrar ettiği için, toplum da buna alışıyor.
Belki de Türkçede en az dikkat edilen konulardan biri, kelimelerin sadece anlamı değil, dizilişidir.
TDK VE DİLBİLİMCİLER HALKIN TÜRKÇESİNİ DAHA ÇOK DİNLEMELİ
Belki de artık Türk Dil Kurumu’nun ve dilbilimcilerin şu gerçeği daha fazla görmesi gerekiyor:
Dil sadece akademisyenlerin masasındaki kitaplarda yaşamıyor.
Dil; sokakta, kahvede, okulda, tribünde, televizyonda ve cep telefonlarında yaşıyor.
Bir kelimeyi halk benimsemiyorsa, onu sadece kılavuza yazmak yetmiyor.
Çünkü dil, emirle yürümüyor.
Dil, insanların ağzında şekilleniyor.
Elbette kurallar olmalı.
Elbette Türkçenin korunması gerekiyor.
Ama halkın yıllardır kullandığı bazı kelimeleri yok saymak da doğru değil.
Belki TDK’nın görevi sadece “yanlış” demek değil, halkın neden öyle konuştuğunu da araştırmak olmalı.
Çünkü bazen halk yanlış yaptığı için değil, kurallar hayatın gerisinde kaldığı için farklı konuşuyor.
Bugün sosyal medya, dili değiştiriyor.
Televizyon, dili değiştiriyor.
Yapay zekâ bile, dili etkiliyor.
Böyle bir çağda, dil kurumlarının sadece yukarıdan bakan bir otorite gibi değil, halkı dinleyen bir rehber gibi davranması gerekiyor.
Çünkü dil yaşayan bir nehirdir.
Önüne duvar koyarsanız yön değiştirir.
Ama yatağını anlarsanız birlikte akar.
Belki de artık mesele şudur: “Halk dili TDK’ya mı uysun, yoksa TDK halkın yaşayan Türkçesini mi daha dikkatle izlesin?”
İşte asıl tartışılması gereken konu budur.