Fikir özgürlüğü ile sözleşme özgürlüğü arasındaki çelişki, bireyin düşüncelerini serbestçe açıklama hakkı ile özel hukuk kişilerinin kendi aralarında özgür iradeleriyle bağlayıcı kurallar oluşturma yetkisinin çatışmasından kaynaklanır. Bu çatışma, bireysel özgürlüklerin sınırlarının nerede başlayıp nerede sona erdiği sorusunu gündeme getirir.

Düşünce ve ifade özgürlüğü, bireyin kendisini geliştirebilmesi için vazgeçilmez koşullardır. Her toplum için temel bir ihtiyaç olan bu özgürlükler, demokratik toplumların da temel taşlarını oluşturur. Birbiriyle yakından ilişkili olan düşünce ve ifade özgürlüğü, fikirlerin paylaşılması, tartışılması ve gelişmesi için gerekli zemini hazırlar.

İfade özgürlüğü, şeffaflık ve hesap verebilirlik ilkelerinin hayata geçirilmesinde önemli bir role sahiptir. Söz konusu ilkeler de insan haklarının teşvik edilmesi ve korunması bakımından vazgeçilmezdir.

Özgürlük; herhangi bir zorlamaya, baskıya veya haksız kısıtlamaya maruz kalmadan düşünebilme ve davranabilme durumudur. Her insanın doğuştan sahip olduğu temel haklardan biridir. Hukuk düzeninin yasaklamadığı alanlarda bireylerin serbestçe hareket edebilmesi, özgürlüğün hukuksal boyutunu oluşturur. Özgür olmak, aynı zamanda başkalarına karşı ileri sürülebilen haklara sahip olmaktır.

Çıkarların çatıştığı durumlarda güç dengesi, çoğu zaman güçlü olanın iradesini zayıf olana kabul ettirmesine yol açar. Güçlüler güçsüzleri ezer, sınırsız özgürlük anlayışı ise zamanla özgürlüğün kendisini ortadan kaldırır. Mutlak özgürlük, sonuçta özgürlüksüzlüğe dönüşür. Hukuk, bu nedenle özgürlükleri tanır, düzenler, sınırlarını belirler ve demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun olarak gerektiğinde kısıtlar.

Felsefede, hukukta ve toplumsal yaşamda mutlak ve sınırsız bir özgürlük anlayışından söz etmek mümkün değildir. Sınırsız özgürlük, bir süre sonra başkalarının hak ve özgürlüklerini ortadan kaldırarak kaosa yol açar. Bir bireyin eylemleri diğer insanların yaşama, güvenlik, mülkiyet ve temel haklarına zarar veriyorsa o eylem artık özgürlük kapsamında değerlendirilemez; hak ihlaline dönüşür.

Toplum içinde barış ve güven içerisinde bir arada yaşayabilmek için yazılı hukuk kuralları ile yazılı olmayan toplumsal ve ahlaki normlar özgürlük alanını düzenler ve sınırlar. Özgürlük ile sorumluluk, madalyonun iki yüzü gibidir. Sorumluluktan yoksun bir özgürlük, keyfiliğe ve başkaları üzerinde egemenlik kurma çabasına dönüşür.

Özgürlüğü tanımlarken bireyin canının istediği gibi hareket etmesinin gerçekten özgürlük olup olmadığını sorgulamak gerekir. Bu ayrım yapıldığında, toplumsal yaşamın zorunlu kıldığı meşru kurallara uymama şeklinde sınırsız bir özgürlüğün bulunmadığı açıkça görülür.

Yetenekler, kendilerini geliştirebilmeleri için uygun koşullara ve fırsatlara ihtiyaç duyar. Özgürlüğün bulunmadığı ortamlarda yetenekler körelir; baskı ve tehdit, insanların düşünsel ve yaratıcı gelişimini engeller. Buradan hareketle demokratik değerlerin temelinde özgürlüğün bulunduğunu söyleyebiliriz. Özgürlük, diğer temel değerlerin gelişmesine zemin hazırlar. Bilge kişilerin "Ekmeksiz yaşarım ama hürriyetsiz yaşayamam" demeleri de bu anlayışın bir ifadesidir.

Özgürlüğün sınırlarının belirlenmesinde en önemli unsurlardan biri bireysel sorumluluktur. Kişi kendi tercih ve davranışlarının sonuçlarını üstlenmediği takdirde ortaya çıkan özgürlük, keyfî bir serbestliğe dönüşür. Her insanın seçimlerinin sorumluluğunu taşıması, birey olmanın temel gereğidir.

Özgürlük, farklı karakterlere sahip insanların ortak amaçlar doğrultusunda bir araya gelebilmesini ve kendi iradeleriyle benzer faaliyetlerde bulunabilmesini de ifade eder. Birey, bir yandan kendisini özgür hissederken diğer yandan ortak bir amaca yönelik üretken faaliyetlerde bulunabilir. Böylece hem özgür hem de üretken bir birey olarak toplumsal yaşama katkı sağlar.

Fikir özgürlüğü ile sözleşme özgürlüğünün çatıştığı durumlarda, açıklanan düşüncenin toplumu yakından ilgilendirmesi hâlinde ifade özgürlüğünün korunması öncelik kazanabilir. Sözleşmenin zayıf tarafın, örneğin işçinin, baskı altında imzalamasıyla kurulmuş olması hâlinde irade sakatlığı ve ilgili hukuk kuralları çerçevesinde geçersizlik gündeme gelebilir. Sözleşme hükümlerinin kişinin temel haklarından bütünüyle vazgeçmesi sonucunu doğurması da hukuk düzenince korunamaz.

Anayasal haklar esas itibarıyla devletin müdahalelerine karşı güvence oluşturmakla birlikte, özel hukuk ilişkilerinde de dolaylı etkiler doğurur. Bu etki; kişilik haklarının korunması, dürüstlük kuralı ve sözleşme hükümlerinin hukuka ve ahlaka uygunluğu üzerinden ortaya çıkar. Bir sözleşme hükmü, kişinin ifade özgürlüğünü ölçüsüz biçimde ortadan kaldırıyorsa somut olayın koşullarına göre kişilik haklarına ve emredici hukuk kurallarına aykırılık nedeniyle geçersiz sayılabilir.

Hukuk sistemimiz, herkesin kişiliğine bağlı, dokunulmaz, devredilmez ve vazgeçilmez temel hak ve özgürlüklere sahip olduğunu kabul etmektedir. Anayasa'nın 13. maddesi uyarınca temel hak ve özgürlükler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasa'nın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve kanunla sınırlanabilir.

Anayasa'nın 17. maddesi herkesin maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkına sahip olduğunu güvence altına alır. Kişi hürriyeti ve güvenliği, mülkiyet ve miras hakları da anayasal güvence altındadır. Anayasa'nın 48. maddesi ise herkesin dilediği alanda çalışma ve sözleşme özgürlüğüne sahip olduğunu, özel teşebbüsler kurmanın serbest olduğunu düzenler. Bütün bu hükümler, hukuk sistemimizin bireysel irade özgürlüğünü temel ilkelerden biri olarak benimsediğini göstermektedir.

Sözleşme özgürlüğünün ilk görünüm biçimi, sözleşme yapıp yapmama özgürlüğüdür. Bu ilkeye göre kişi, dilediği kişiyle sözleşme yapabileceği gibi sözleşme yapmaktan da kaçınabilir. Hiç kimse, kanundan kaynaklanan istisnai bir yükümlülük bulunmadıkça sözleşme yapmaya zorlanamaz. Türk Borçlar Kanunu'nda bu özgürlük tek bir hükümle açıkça ifade edilmemiş olsa da sözleşme özgürlüğünün temel unsurlarından biri olarak kabul edilmektedir. Bununla birlikte kanun, bazı sözleşmelerin yapılmasını yasaklamakta ve yasağa aykırı sözleşmeleri hükümsüz saymaktadır. Kanundan kaynaklanan bazı istisnai durumlarda ise sözleşme yapma zorunluluğu bulunmaktadır.

İrade özgürlüğü, kişilerin kendi kararlarını serbestçe verebilmesini esas alan felsefi ve hukuki bir ilkedir. Bu düşüncenin ekonomik ve siyasi alandaki yansımaları, 17. ve 18. yüzyıllarda gelişen liberal düşünce hareketleriyle belirginleşmiş, toplumsal etkisini 1789 Fransız İhtilali ile daha güçlü biçimde göstermiştir.

18. yüzyılda başlayan ve asıl etkisini 19. yüzyılda ortaya koyan Sanayi Devrimi, endüstri toplumlarının oluşmasını ve serbest girişimci modelinin yaygınlaşmasını sağlamıştır. Klasik liberal iktisat düşüncesinin önemli temsilcilerinden Adam Smith, piyasanın kendi dinamikleri içinde işleyişine ve ekonomik özgürlüğe önem vermiştir. "Bırakınız yapsınlar, bırakınız geçsinler" anlayışıyla özdeşleşen bu düşünce, devletin ekonomik yaşama müdahalesinin sınırlandırılmasını savunmuştur. Bu yaklaşımda devletin temel görevlerinden biri, piyasanın işleyebilmesi için gerekli hukuki ve toplumsal koşulları oluşturmaktır.

Bu ilkeleri esas alan ekonomik düzende sözleşmeler, kişilerin maddi ve manevi varlıklarını koruma ve geliştirme araçlarından biri olarak kabul edilir. İrade özgürlüğünün borçlar hukuku alanındaki yansıması sözleşme özgürlüğüdür. Bu ilke sayesinde kişiler, borç ilişkilerini hukuk düzeninin çizdiği sınırlar içerisinde yapacakları sözleşmelerle serbestçe düzenleyebilirler.

Türk Borçlar Kanunu'nun 26. maddesi, tarafların bir sözleşmenin içeriğini kanunda öngörülen sınırlar içinde özgürce belirleyebileceklerini düzenlemektedir. Kanun'un 27. maddesi ise emredici hukuk kurallarına, ahlaka, kamu düzenine ve kişilik haklarına aykırı olan veya konusu imkânsız bulunan sözleşmelerin kesin hükümsüz olduğunu belirtmektedir.

Aynı maddenin düzenlemesine göre sözleşmenin bazı hükümlerinin hükümsüz olması, kural olarak diğer hükümlerinin geçerliliğini etkilemez. Hükümsüz hükümler olmaksızın sözleşmenin yapılmayacağı açıkça anlaşılıyorsa sözleşmenin tamamı kesin hükümsüz hâle gelir. Bu düzenleme, sözleşme özgürlüğünün hukuk düzeni tarafından çizilen sınırlarını ortaya koymaktadır.

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 17. maddesi de hakların kötüye kullanılmasını yasaklayan önemli bir düzenlemedir. Bu madde, Sözleşme'de tanınan hak ve özgürlüklerin, yine Sözleşme ile güvence altına alınan hak ve özgürlükleri ortadan kaldırmaya veya öngörülenden daha geniş ölçüde sınırlamaya yönelik biçimde kullanılmasını engellemeyi amaçlar.

Bütün bu değerlendirmeler, özgürlüklerin birbirinden bağımsız ve sınırsız olmadığını göstermektedir. Fikir özgürlüğü, ifade özgürlüğü ve sözleşme özgürlüğü demokratik toplumun vazgeçilmez değerleridir. Aralarındaki çatışmaların çözümünde temel hakların korunması, hukukun üstünlüğü, ölçülülük ve bireysel sorumluluk ilkeleri esas alınmalıdır.

Özgürlüğün sınırı, başkasının özgürlüğünü ve temel haklarını ihlal etmeye başladığı noktadır.

Kaynakça

1. Doç. Dr. Cengiz Apaydın, Ceza Hukuku Bilinci.
2. Yrd. Doç. Dr. H. Kübra Ercoşkun Şenol, Sözleşmenin İçeriğini Belirleme Özgürlüğü ve Bunun Genel Sınırı.
3. Prof. Dr. Nevzat Tarhan, Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü, Özgürlük Sınırları Zorlarsa.