Tarih kitaplarında böyle midir, yoksa dilden dile dolaşan bir efsane anlatısı mıdır bilinmez ama pandomim ile ilgili şöyle bir anlatı vardır. Antik yunanda krallar kendilerini eleştiren oyunları yasaklamışlardır. Konuşamayan, kendilerini anlatamayan sanatçılar da ellerinde yazılarla sahneye çıkmaya başlamışlar. Bu da yasaklanınca işaret ve sözsüz anlatım sanatı yani pandomim ortaya çıkmıştır. Hikâye tanıdık değil mi? “Ya bir yol bulacağız ya bir yol açacağız!”

Aslında ise pandomim doğduğunda mesele yalnızca süslü bir sözsüz oyun değildi. Konuşmanın yasaklandığı yerde anlamı yaşatma inadıydı. Tiyatro tarihinin en sert kırılmalarından birinde, resmî sahnelerin dışında kalan oyuncuların ve panayır topluluklarının söz söylemesi, diyalog kurması yasaklandığında ve hatta yazıyla derdini anlatmaya kalktıklarında bu yol da kapatıldığında sanatçı geri çekilmedi vazgeçmedi. Bedenini, yüzünü, elini ve duruşunu bir dile dönüştürdü. Söz ağızdan çıkarılamadığında anlam kaslara, bakışlara, ritme ve sessizliğin içindeki gerilime taşındı. Zamanla yasaklar gevşediğinde bile sessizlik artık bir mecburiyet değil, bir ustalık ve tercih olarak sahnede kaldı. Çünkü sanatçı kelimesiz de anlatabileceğini, üstelik çoğu zaman tek bir sözün söyleyemeyeceği şeyi tek bir hareketle yüzeye çıkarabileceğini kanıtlamıştı.

​ Bugünse ülkede ve dünyada bambaşka, çok daha karanlık bir sessizlik örgütleniyor. Meydanlarda, ekranlarda, evlerde hatta zihnimizde oluşturulan suskunluk. Ve bu sahnede sanatçının seçtiği bir sessizlik değil, dayatılan bir suskunluk. Sözün ağırlığından korkan her düzen gibi, bugünün baskı mekanizmaları da soran, yazan, gösteren ve haber verenleri hedef alıyor. Gazeteciler tutuklandığında, kalemler ve ekranlar susturulmaya çalışıldığında, mesleki faaliyetler suç kılıfına sokulduğunda hedef alınan yalnızca tek tek insanlar değildir. Toplumun gerçeği öğrenme, sorgulama ve itiraz etme hakkıdır. Bir cümle kurmanın bedeli ağırlaştırıldığında, dışarıdaki herkese şu soğuk uyarı gönderilir: "Konuşma, yazma, sorma."

​ George Orwell’ın 1984 romanında kurduğu korkunç düzen tam da bu akıl yürütmenin en çıplak laboratuvarıdır. “Yeni Söylem” ile dilin budanması, sözcüklerin eksiltilmesi, itirazı ve özgür düşünceyi taşıyacak kelimelerin ortadan kaldırılması asla tesadüf değildir. Dil fakirleştikçe zihnin manevra alanı daralır, kelimeler eksildikçe düşünmenin sınırları küçülür. Orwell’ın kurgusunda geçmişin yeniden yazılması ve düşünce suçu ne kadar boğucuysa, gerçek hayatta konuşmanın yasaklanması ve hakikatin bastırılması da bir o kadar acımasızdır. Bugün “Yeni Söylem” Türkiye yüzyılı. Bununla birlikte hakların budanması, hukukun eksiltilmesi, adaletin ortadan kaldırılması da bir tesadüf değildir. Çünkü kelimelerin anlamı büküldüğünde ve kavramların içi boşaltıldığında, neyin hak neyin suç olduğuna tek bir merkez karar verir.

​ İşte tam bu noktada, pandomim sanatının direnciyle 1984 romanındaki dil mühendisliğinin mantığı bir bistüri kesiği gibi birbirinden ayrılır. Pandomim sanatçısı konuşması yasaklandığı için anlatmaktan vazgeçmez. Dili susturulsa bile bedeniyle gerçeği sahneye taşır. Oysa baskı ve yasak düzenleri yalnızca sesi kısmakla yetinmez, sorunun kendisini, itirazın ihtimalini, hakikatin görünürlüğünü boğmak ister. Biri yaratıcılığın ve direnişin alanıdır; diğeri korkunun ve denetimin.

​ Konuşmanın yasaklandığı, gazetecilerin parmaklıklar ardına gönderildiği, sözün suç sayıldığı yerlerde sessizlik hiçbir zaman "huzur" ya da "düzen" değildir. Yasakların tarihi yalnızca susturulanlardan ibaret de değildir. Bazen söz yasaklandığında başka bir dil doğar. Yazının önü kesildiğinde yeni bir mecra, yeni bir metafor, yeni bir direniş biçimi filizlenir. İktidarlar sesi kısabildiklerini sanırlar. Oluşan sessizliğin altında biriken basınç, ertelenmiş bir öfke ve er ya da geç kırılacak bir baraj vardır. Bu baskı, çoğu zaman farkında olmadan kendi karşısındakini de biler ve yeni biçimler doğurur. Belki de bu yüzden hiçbir yasak, insanın anlatma ve gerçeği arama inadını tamamen yok edemez. Çünkü kelimeleri yasaklayabilirsiniz, insanları içeri alabilirsiniz, duvarları yükseltebilirsiniz; ama gerçeğin kokusunu ve insanların gördüğünü sonsuza dek hapsedemezsiniz.