İnsanlık kâinatın derinliklerini keşfederken hassas ayarlar ve yaşamın kökeni gibi büyük sorular yanıt bekliyor: Bütün bunlar tesadüf mü, yoksa yaratılış mı?
İlhan KARAÇAY yazdı:
Değerli Okurlarım,
Günlük yaşamımda dostlarımla konuşurken konu zaman zaman dönüp dolaşıp aynı yere geliyor:
Kâinat…, İnsan…, Hayat… ve Allah…
Ben bilim insanı değilim. Astronom hiç değilim. Fizikçi veya biyolog da değilim.
Ben gazeteciyim.
Ama gazetecilik bana, gördüğüm şeylerin arkasındaki nedeni sormayı öğretti.
Bir insan beyninin çalışmasına bakıyorum.
Milyarlarca sinir hücresinin oluşturduğu olağanüstü sisteme bakıyorum.
Bir bebeğin anne karnında, gözle bile görülemeyecek küçüklükteki hücrelerden başlayarak insan haline gelişini düşünüyorum.
Bir çiçeğe bakıyorum.
Denize, Güneş’e, Ay’a, yıldızlara bakıyorum.
Sonra geceleri gökyüzünü düşünmeye başlayınca insanın aklının almakta zorlandığı büyüklükte bir kâinat çıkıyor karşıma.
Ve kendi kendime soruyorum:
“Bütün bunlar kendiliğinden mi oldu?”
Arkasından ikinci soru geliyor:
“Bütün bunların arkasında bizim aklımızın kavrayamayacağı kadar büyük bir güç, bir yaratıcı varsa, O’na neden Allah demeyelim?”
Benim düşüncem bu.
Ama bu yazıda yalnızca kendi düşüncemi anlatmak istemiyorum.
Çünkü aynı soruyu benden çok önce, hayatlarını bilime vermiş insanlar da başka biçimlerde sordular.
İşte onlardan biri Carl Sagan’dı.
CARL SAGAN 1966’DA NEYİ ARAŞTIRIYORDU?
Carl Sagan, 20’nci yüzyılın en tanınmış astronomlarından ve bilimi geniş halk kitlelerine anlatan en etkili isimlerden biriydi.
1966 yılı, O’nun çalışmalarında önemli yıllardan biriydi.
Sagan, Sovyet astrofizikçi Iosif Shklovskii ile birlikte 509 sayfalık “Intelligent Life in the Universe – Kâinatta Akıllı Yaşam” adlı kitabı yayımladı.
Kitap, kâinatın yapısından yıldızlara, gezegenlerden yaşamın kökenine ve dünya dışı uygarlık ihtimaline kadar son derece geniş bir alanı ele alıyordu.
Sagan aynı dönemde gezegen ortamları ve Güneş Sistemi’nde yaşam ihtimali üzerinde de çalışıyordu.
Burada önemli bir düzeltme yapmalıyım.
Bulduğum araştırma metninde, Sagan’ın 1966 yılında yaşam için uygun 1.000.000.000.000.000.000 gezegen hesapladığı belirtiliyor.
Ben yaptığım araştırmada bu sayıyı Sagan’ın 1966 tarihli bilimsel çalışmalarında güvenilir biçimde doğrulayamadım.
Bu nedenle bu sayıyı Carl Sagan’a mal etmiyorum.
Ama Sagan’ın ve dönemin bilim insanlarının sorduğu temel soru kesindi:
Dünya yalnız mıydı?
Yaşam yalnızca burada mı oluşmuştu?
Yoksa kâinat yaşamla dolu muydu?
Güneş Sistemi’nin sekiz gezegeni. Dosyanın gezegenler ve yaşam arayışı bölümüne yönelik temsili görsel.
60 YIL SONRA ELİMİZDE NE VAR?
GÖRSEL: NASA Exoplanet Archive verileri ve NASA’nın Samanyolu tahmini temel alınarak hazırlanmıştır.
Sagan’ın bu soruları sormasından yaklaşık 60 yıl geçti.
Aradaki gelişme inanılmaz.
1966 yılında başka yıldızların çevresindeki gezegenleri bugünkü imkânlarla gözlemleyemiyorduk.
Bugün ise NASA Exoplanet Archive, 25 Eylül 2026 itibarıyla 6.372 doğrulanmış ötegezegen kaydediyor.
Üstelik NASA’ya göre, Samanyolu Galaksisi’nde en az 100 milyar gezegen bulunması muhtemel.
Düşünebiliyor musunuz?
Yalnızca bizim galaksimizde…
100 milyar gezegen!
Üstelik kâinatta Samanyolu tek galaksi değil.
İşte insan aklının zorlandığı noktalardan biri burada başlıyor.
Ama daha da şaşırtıcı olan başka bir gerçek var.
NASA bugün açıkça şunu söylüyor:
“Dünya dışında yaşam bulunduğuna ilişkin elimizde henüz kesin bir kanıt yok.
Binlerce gezegen bulduk.
Atmosferlerini incelemeye başladık.
Mars’a araç gönderdik.
Jüpiter ve Satürn’ün uydularını araştırıyoruz.”
James Webb Uzay Teleskobu uzak gezegenlerin atmosferlerine bakıyor.
Ama henüz, “İşte, Dünya dışında yaşam budur” diyebildiğimiz tek bir örnek yok.
Bu, başka yerde yaşam olmadığı anlamına gelmiyor.
Sadece henüz bulamadığımız anlamına geliyor.
Bir yıldızın çevresindeki uzak bir ötegezegene ilişkin temsili çalışma. Yaşanabilir bölge, yaşamın bulunduğu anlamına gelmiyor.
“YAŞANABİLİR BÖLGE” BİLE YETERLİ DEĞİL
GÖRSEL: Yaşanabilir bölge, yıldızdan uygun uzaklığı anlatır; tek başına yaşamın varlığını göstermez.
Eskiden mesele daha basit görünüyordu.
Bir gezegen yıldızına çok yakın olmayacak.
Çünkü çok sıcak olur.
Çok uzak da olmayacak.
Çünkü bu kez fazla soğuk olur.
Sıvı suyun bulunabileceği uygun mesafede olacak.
Bu bölgeye “habitable zone”, yani yaşanabilir bölge denildi.
Fakat bilim ilerledikçe meselenin bundan çok daha karmaşık olduğu anlaşıldı.
Yaşanabilir bölge yalnızca yüzeyde, sıvı su bulunabilmesi ihtimalini gösterir, yaşamın gerçekten bulunduğunu göstermez.
Besin maddeleri, atmosfer, gezegenin yapısı, yıldızın davranışı ve başka şartlar da devreye giriyor.
Yani: Doğru yerde bulunmak yetmiyor.
“200 ŞART GEREKİYOR” İDDİASI
Bulduğum bir araştırma metninde ise daha da ileri gidiliyor.
Metin şöyle diyor: “Bir gezegenin yaşamı destekleyebilmesi için bugün en az 200 parametrenin gerekli olduğu ve bunların her birinin doğru değerde bulunması gerektiği ileri sürülüyor.”
Bu etkileyici bir iddia.
Ama yaptığım araştırmada bilim dünyasının üzerinde uzlaştığı, “Yaşam için tam olarak 200 şart vardır” biçiminde kabul edilmiş bir bilimsel liste bulamadım.
Bu nedenle okuyucuma bunu bilimsel gerçek diye sunmam doğru olmaz.
Fakat sayı tartışmalı olsa bile arkasındaki temel mesele gerçek:
Yaşam için yalnızca bir veya iki koşul yeterli değil.
Bugün bilim de yaşanabilirliği çok sayıda birbirine bağlı fiziksel, kimyasal ve jeolojik koşulla birlikte inceliyor.
ASIL MUAMMA: YAŞAM NASIL BAŞLADI?
GÖRSEL: Kâinatın ve Dünya’nın zaman ölçeği, insan ömrünün kavramakta zorlandığı büyüklükte.
İşte benim en çok düşündüğüm yerlerden biri burası.
Dünya oluştu.
Su oluştu.
Karbon vardı.
Enerji kaynakları vardı.
Organik moleküller oluştu.
Peki cansız madde ne zaman ve nasıl:
“Canlı”
oldu?
Bilim insanlarının güçlü hipotezleri var.
Okyanus tabanındaki hidrotermal bacalar…
Sığ göletler…
Minerallerin üzerinde gerçekleşen kimyasal reaksiyonlar…
Organik moleküllerin giderek karmaşıklaşması…
Kendi kendisini çoğaltabilen moleküler sistemlerin ortaya çıkması…
Bunların hepsi ciddi biçimde araştırılıyor.
Bilim burada durmuş değil.
Tam tersine, belki de insanlık tarihinin en büyük sorularından birini çözmeye çalışıyor.
Ama henüz son cümle yazılmadı.
CANSIZ MADDE İLE CANLI ARASINDAKİ SINIR
Beni düşündüren de bu.
Bir taş cansızdır.
Su cansızdır.
Karbon atomu canlı değildir.
Bir aminoasit tek başına bizim anladığımız anlamda canlı değildir.
Ama bunların belirli biçimlerde birleşmesinden bir noktada yaşam ortaya çıkıyor.
Sonra o yaşam çoğalıyor.
Evrimleşiyor.
Çevresine uyum sağlıyor.
Milyarlarca yıl sonra düşünüyor.
Konuşuyor.
Seviyor.
Korkuyor.
Beste yapıyor.
Resim yapıyor.
Gazete yazıyor.
Teleskop yapıyor.
Ve sonunda kendisini meydana getiren kâinata bakıp: “Ben buraya nasıl geldim?” diye soruyor.
Bana göre insanlığın en güzel sorularından biri budur.
FRED HOYLE’U ŞAŞIRTAN KARBON
Bu tartışmada çok ilginç bir bilim insanı daha var:
İngiliz astronom Sir Fred Hoyle.
Hoyle, yıldızların içinde karbon ve oksijen gibi elementlerin nasıl oluştuğunu araştıran önemli bilim insanlarından biriydi.
Karbon, bizim için sıradan bir element değildir.
Bildiğimiz yaşamın temel yapıtaşlarından biridir.
İnsan vücudunda var.
Bitkilerde var.
Hayvanlarda var.
DNA ve proteinlerin kimyasında merkezi rol oynuyor.
Hoyle ve meslektaşlarının, yıldızlardaki karbon üretimi üzerinde yaptıkları çalışmalar, karbon-12 çekirdeğindeki belirli bir enerji seviyesinin önemini ortaya koydu.
Hoyle, yıllar sonra bu hassasiyetten öylesine etkilendi ki, doğadaki bazı özelliklerin ardında üstün bir zekâyı düşündüren bir düzen bulunduğunu ifade etti.
Ama burada da dikkatli olmak gerekiyor.
Bundan: “Fred Hoyle Allah’a inanıyordu” sonucunu çıkarmak doğru olmaz.
Hoyle’un söylediği şey daha farklıydı.
O, fizik, kimya ve biyolojide gördüğü bazı özelliklerin, kör tesadüfle açıklanmasını sorguluyordu.
Benim ilgimi çeken de tam olarak budur.
Çünkü bir bilim insanının: “Burada şaşırtıcı bir şey var” demesiyle, “Bunun açıklaması kesinlikle Allah’tır” demesi aynı şey değildir.
Birincisi bilimsel ve felsefi bir sorudur.
İkincisi inanç alanına girer.
“HASSAS AYAR” DENİLEN BÜYÜK TARTIŞMA
Modern fizikte bunun çevresinde gelişen önemli bir tartışma var:
Fine-tuning, yani hassas ayar.
Kâinatın temel fizik sabitlerinin ve başlangıç koşullarının farklı değerler alması halinde yıldızların, galaksilerin, karmaşık kimyanın ve dolayısıyla bildiğimiz yaşamın ortaya çıkıp çıkamayacağı araştırılıyor.
Bu konuda hakemli bilimsel çalışmalar var.
Bazı fiziksel ve kozmolojik parametrelerin gerçekten de yapıların oluşabilmesi için belirli aralıklarda bulunması gerekiyor.
Ama burada hemen bir fren yapalım.
Bu durum: “Bilim Allah’ın varlığını kanıtladı” anlamına gelmez.
Bilim böyle bir hüküm vermiyor.
Bilim ölçüyor.
Karşılaştırıyor.
Matematiksel modeller kuruyor.
“Bu değer farklı olsaydı ne olurdu?” diye soruyor.
Bundan sonraki: “Peki neden bu değerler böyle?” sorusu ise fizik kadar felsefeyi de ilgilendiriyor.
TESADÜF MÜ, ZORUNLULUK MU, ÇOKLU EVREN Mİ, YARATICI MI?
İşte yollar burada ayrılıyor.
Bir görüş, bunun tesadüf olduğunu söyleyebilir.
Başka bir görüş, henüz keşfetmediğimiz daha temel fizik yasalarının bu değerleri zorunlu kıldığını savunabilir.
Bir başka yaklaşım:
Çok sayıda, hatta belki sayılamayacak kadar fazla evren varsa, farklı fiziksel özelliklere sahip evrenlerden birinde yaşamın ortaya çıkmasının şaşırtıcı olmayacağını ileri sürebilir.
Buna “çoklu evren yaklaşımı” deniliyor.
Bir inanan ise aynı tabloya bakıp, “Bu bir tasarımın eseridir” diyebilir.
Ben de tam burada kendi sorumu soruyorum: “Bu tasarımcıya neden Allah demeyelim?”
Ama bu benim inancımdan ve dünyaya bakışımdan doğan cevaptır.
Bilimsel deney sonucu değildir.
Bence bu ayrımı yapmak Allah inancını küçültmez.
Tam tersine, tartışmayı dürüst hale getirir.
BİLİM İLE ALLAH’I NEDEN KARŞI KARŞIYA KOYALIM?
Benim anlamakta güçlük çektiğim bir başka şey de bilim ile Allah’ın sürekli karşı karşıya getirilmesidir.
Neden?
Bilim bir yıldızın nasıl doğduğunu açıklarsa, Allah ortadan kalkar mı?
İnsan beynindeki elektriksel ve kimyasal süreçleri öğrenirsek, yaratıcı fikri anlamsız mı olur?
DNA’nın nasıl çalıştığını çözersek, “Artık Allah’a ihtiyaç yok” mu diyeceğiz?
Ben böyle düşünmüyorum.
Bilim bana, “Nasıl?” sorusunun cevabını veriyor.
Ama benim, “Neden?” sorum devam ediyor.
BÜYÜK PATLAMA ALLAH’I REDDEDER Mİ?
Bir başka yanlış anlaşılma da, “Büyük Patlama” konusunda yaşanıyor.
Big Bang teorisi, kâinatın erken dönemden itibaren nasıl genişleyip geliştiğini açıklayan modern kozmolojinin temel çerçevesidir.
Ama, “Büyük Patlama oldu, öyleyse Allah yoktur” diye bir bilimsel sonuç bulunmuyor.
Aynı şekilde, “Büyük Patlama oldu, demek ki Allah kesin olarak kanıtlandı” demek de bilimsel sonuç değildir.
Bilim, erken kâinatın fiziksel gelişimini araştırır.
“Niçin bir kâinat var?” sorusu ise başka bir düzleme geçer.
Bence bu iki soruyu birbirine karıştırdığımız zaman hem bilime hem dine haksızlık ediyoruz.
İnsan beynindeki sinir ağına ilişkin temsili görsel: Kâinatı araştıran insan, aynı zamanda kendi zihninin sırlarını çözmeye çalışıyor.
YA İNSAN BEYNİ?
Değerli Okurlarım,
Benim en fazla hayran olduğum şeylerden biri insan beynidir.
Şimdi bu yazıyı yazarken düşünüyorum.
Kelimeleri seçiyorum.
Geçmişte yaşadıklarımı hatırlıyorum.
Bir cümleyi beğenmeyip siliyorum.
Başka bir cümle kuruyorum.
Siz bu satırları okurken harfleri görüyorsunuz.
Beyniniz bu şekilleri kelimelere çeviriyor.
Kelimeler anlam kazanıyor.
Sonra benim düşüncem sizin beyninizde yeniden oluşuyor.
Bütün bunlar birkaç saniye içinde gerçekleşiyor.
İnsan beyni kendi kendisini inceleyen bir madde haline gelmiş durumda.
Kâinatın içinden çıkan insan, şimdi dönüp kâinatı araştırıyor.
Bundan daha şaşırtıcı ne olabilir?
BİR ÇİÇEĞİN İÇİNDEKİ SORU
Bir çiçeğe yalnızca, “Ne güzel” diye bakabilirsiniz.
Bilim insanı ise daha derine iner.
Hücrelerini inceler.
DNA’sına bakar.
Fotosentezi açıklar.
Pigmentlerin ışığı nasıl emdiğini çözer.
Bitkinin suyu köklerinden nasıl yukarı taşıdığını araştırır.
Ve bunları öğrendikçe çiçek küçülmez.
Bence tam tersine büyür.
Çünkü, “Bu nasıl oluyor?” sorusunun cevabı çoğaldıkça benim, “Bütün bunlar neden var?”
sorum da büyüyor.
Derin uzay: sayısız yıldız ve galaksi arasında insanlığın yaşam arayışı sürüyor. Temsili görsel.
SAGAN’IN HAYAL EDEMEDİĞİ KADAR ÇOK GEZEGEN BULDUK
1966’daki Carl Sagan ile bugünün bir astronomunu yan yana getirebilseydik, Sagan’ın göreceği tablo olağanüstü olurdu.
Binlerce ötegezegen…
Başka yıldızların çevresinde dönen dünyalar…
Bazılarının atmosferlerinin kimyasal yapısını inceleyebilen teleskoplar…
Mars yüzeyinde dolaşan robotlar…
Europa ve Enceladus gibi buzlu uyduların altında okyanus ihtimali…
James Webb Uzay Teleskobu…
Ama Sagan’ın sorduğu büyük soru hâlâ masada: “Yalnız mıyız?”
NASA bugün de bu soruya kesin cevap veremiyor.
Dünya dışında yaşamın bulunması elbette mümkündür.
Belki yarın bulunacaktır.
Belki basit mikroorganizmalarla karşılaşacağız.
Belki çok uzak bir gezegenin atmosferinde biyolojik faaliyetin güçlü izlerini göreceğiz.
Bilmiyoruz.
İşte bilimsel dürüstlük de burada başlıyor:
Bilmiyorsak, bilmiyoruz demek.
ALLAH İÇİN BİLİMSEL BOŞLUK ARAMAYA GEREK VAR MI?
Burada çok önemli gördüğüm bir noktaya geliyorum.
“Bilim bunu açıklayamıyor, demek ki Allah yaptı” demek bana yeterli gelmiyor.
Çünkü bugün açıklayamadığımız bir şeyi bilim yarın açıklayabilir.
Geçmişte yıldırımı açıklayamıyorduk.
Hastalıkları açıklayamıyorduk.
Gezegenlerin hareketini bilmiyorduk.
Bugün bunların çoğunu biliyoruz.
Allah inancını bilimin henüz dolduramadığı boşluklara yerleştirirsek, bilim ilerledikçe o boşluklar küçülür.
Benim sorduğum soru başka.
Bilim bütün mekanizmayı bir gün eksiksiz açıklasa bile, “Neden herhangi bir şey var?”
sorusu ortadan kalkacak mı?
Fizik yasaları neden var?
Madde neden var?
Enerji neden var?
Bu yasaları anlayabilecek insan aklı neden var?
İşte benim Allah sorum burada başlıyor.
Voyager’ın “Soluk Mavi Nokta” görüntüsünün çağrıştırdığı ölçekte Dünya, kâinatın içinde küçücük bir nokta. Temsili görsel.
BANA GÖRE ALLAH’I ARAMAK İÇİN TELESKOP YETMEZ
Teleskopla Allah’ı göremeyiz.
Mikroskopla da göremeyiz.
Bir laboratuvar deneyinde, “İşte Allah” diyemeyiz.
Zaten Allah kavramını kabul eden bir insan için, Allah kâinatın içinde bulunması gereken başka bir madde değildir.
Kâinatın varoluşunun kaynağı olarak düşünülür.
Bu nedenle bilim ile inancın kullandığı yöntemler farklıdır.
Bilim kanıt ister.
Ölçer.
Tekrarlar.
Yanlışlanabilir hipotezler kurar.
İnanç ise, varoluşun anlamına ilişkin başka bir soruya cevap arar.
Ama ikisinin birbirleriyle konuşamayacağını da düşünmüyorum.
Tam tersine…
Bilimin her yeni keşfi bize yeni sorular getiriyor.
BİLİMİN SINIRI, İNANCIN BAŞLANGICI MI?
Buraya bir başka düşünce daha eklemek istiyorum.
Bilimin henüz cevap veremediği her soruyu doğrudan inançla cevaplamak doğru olmadığı gibi, bilimin yönteminin dışında kalan her soruyu “anlamsız” ilan etmek de doğru olmayabilir.
Bilim gözlenebilir ve ölçülebilir olgular üzerinde çalışır.
“Hayatın amacı nedir?”, “Neden bir şey var da hiçbir şey yok değil?”, “İyi ve kötü dediğimiz şeylerin temeli nedir?” gibi sorular ise, yalnızca laboratuvar cihazlarıyla çözülecek sorular değildir.
Bunlar felsefenin, ahlakın ve dinin de yüzyıllardır tartıştığı sorulardır.
Bu nedenle benim için bilim ile inanç arasında bir duvar değil, farklı sorulara açılan iki ayrı kapı vardır.
DÜNYA DIŞINDA YAŞAM BULUNURSA ALLAH İNANCI SARSILIR MI?
Bana göre hayır.
Yarın Mars’ın altında mikroorganizma bulunsa veya uzak bir ötegezegende yaşamın çok güçlü bir işareti keşfedilse, bu kâinatın büyüklüğünü daha da artırır.
Hatta akıllı bir uygarlıkla karşılaşılsa bile, yaratıcı sorusu ortadan kalkmış olmaz. Yalnızca “Yaşam yalnızca Dünya’ya mı özgü?” sorusunun cevabı değişmiş olur.
Bir yaratıcıya inanan kişi için, başka dünyalardaki yaşam da aynı kâinatın parçasıdır.
İnanmayan kişi içinse bu keşif, yaşamın uygun koşullarda doğal süreçlerle ortaya çıkabileceğine ilişkin yeni bir veri olur.
Aynı keşif iki farklı dünya görüşü içinde farklı yorumlanabilir. Bilimin görevi ise önce keşfin gerçekten doğru olup olmadığını göstermektir.
BELKİ DE EN BÜYÜK BİLGELİK “BİLMİYORUM” DİYEBİLMEKTİR
İnsanlığın yaptığı en büyük hatalardan biri, bilmediği konularda biliyormuş gibi davranmasıdır.
İnanan insan da bunu yapabiliyor.
İnanmayan insan da.
Bir taraf, “Allah’ın varlığını bilim kesin kanıtladı” dediğinde haddinden fazla konuşuyor.
Diğer taraf, “Bilim Allah’ın olmadığını kanıtladı” dediğinde aynı hatayı yapıyor.
Bilim böyle bir hüküm vermiyor.
Bugün bildiğimiz şudur: Kâinat var.
Yaklaşık 13,8 milyar yıllık bir kozmik geçmişe ilişkin güçlü bilimsel kanıtlarımız var.
Dünya yaklaşık 4,5 milyar yaşında.
Dünya’da yaşam milyarlarca yıldır bulunuyor.
Yaşamın evrimi konusunda muazzam bir bilimsel bilgi birikimine sahibiz.
Ama ilk yaşamın cansız kimyadan tam olarak hangi yol ile ortaya çıktığını henüz bilmiyoruz.
Dünya dışında yaşam olup olmadığını bilmiyoruz.
Kâinatın temel sabitlerinin neden tam olarak gözlemlediğimiz değerlere sahip olduğunu da nihai anlamda bilmiyoruz.
Bunları bilmediğimizi söylemek bilim için yenilgi değildir.
Tam tersine bilimin gücüdür.
Çünkü bilim, “Bilmiyorum, araştıracağım” diyebildiği için ilerledi.
BENİM CEVABIM İSE BELLİ
Değerli Okurlarım,
Yazının başında söylediğim yere yeniden dönüyorum.
Ben bir bilim insanı değilim.
Bu nedenle size, “Bilim Allah’ı kanıtladı” demeyeceğim.
Böyle bir iddiam yok.
Ama bir insan olarak, yıllardır dünyayı gözlemleyen bir gazeteci olarak benim kendi cevabım var.
Kâinata baktığımda…
İnsana baktığımda…
İnsan beynine baktığımda…
Doğaya baktığımda…
Bir hücrenin içindeki inanılmaz düzene baktığımda…
Ve bütün bunları yöneten fizik ve kimya yasalarını düşündüğümde…
Ben bütün bunların arkasında bir yaratıcı olduğuna inanıyorum.
Ve O yaratıcıya: ALLAH diyorum.
Bir başkası “Tanrı” diyebilir.
Bir Hristiyan kendi inancının diliyle tarif edebilir.
Bir Yahudi başka bir dini gelenek içinde aynı yaratıcıya yönelebilir.
Bir agnostik, “Bilmiyorum” diyebilir.
Bir ateist ise bütün bunların doğa yasalarıyla açıklanabileceğini ve ayrıca bir yaratıcı varsaymaya gerek olmadığını düşünebilir.
Bunların her biri insanın kendi düşüncesi ve inancıdır.
Ben kimseye kendi cevabımı zorla kabul ettiremem.
Ama kendi sorumu sormaktan da vazgeçmem:
BU MUAZZAM KÂİNATIN ARKASINDA BİR YARATICI VARSA, O’NA NEDEN ALLAH DEMEYELİM?
Belki bir gün bilim, yaşamın Dünya’da nasıl başladığını bütünüyle açıklayacak.
Belki Dünya dışında yaşam bulacağız.
Belki bugün hayal bile edemediğimiz fizik yasaları keşfedeceğiz.
Belki kâinat hakkındaki bugünkü bilgilerimizin çocukça kaldığını göreceğiz.
Bunların hiçbirinden korkmuyorum.
Tam tersine, merakla bekliyorum.
Çünkü bana göre her yeni cevap, önümüze daha büyük bir soru koyuyor.
Carl Sagan’ın yaklaşık 60 yıl önce baktığı gökyüzü ile bugün baktığımız gökyüzü aynı.
Ama bizim bildiklerimiz aynı değil.
Çok daha fazlasını biliyoruz.
Ve gariptir:
Ne kadar çok şey öğrenirsek, önümüzdeki bilinmeyenin ne kadar büyük olduğunu da o kadar iyi anlıyoruz.
Belki kâinatın bize verdiği en büyük ders budur.
İnsan çok şey öğrenebilir.
Ama her şeyi bildiğini sandığı anda yanılmaya başlar.
Ben gökyüzüne baktığımda bu nedenle yalnızca yıldızları görmüyorum.
Bir soru görüyorum.
Ve o sorunun karşısında kendi cevabımı veriyorum: ALLAH.
BU DOSYA HENÜZ ORTADA YOKKEN, CHATGPT İLE ALLAH’I KONUŞMUŞTUK
Değerli Okurlarım,
“Kâinat ve Allah” başlıklı bu dosyayı hazırlayıp yukarıdaki satırları yazdıktan sonra, daha önce ChatGPT ile yaptığım bir konuşma aklıma geldi.
İlginç olan şu: O konuşmayı yaptığımız sırada, elinizdeki “Kâinat ve Allah” dosyası henüz ortada yoktu. Carl Sagan’ı, ötegezegenleri, kâinatın hassas ayarını, yaşamın nasıl başladığını ve bütün bunların bizi götürdüğü büyük soruyu henüz bu şekilde ele almamıştım.
Konu çok daha basit bir yerden başlamıştı: Yapay zekâdan…
ChatGPT’nin yaptığı işleri gördükçe, bu teknolojiyi meydana getiren insanların zekâsına hayranlığımı dile getirmiştim.
Ama benim kafamda hemen başka bir soru doğmuştu: Bu kadar olağanüstü işler yapabilen insan beynini kim var etti?
Sohbet ilerledikçe konu Edison’dan elektriğe, insan beyninden kâinata ve sonunda Allah’a kadar uzandı. Şimdi dönüp baktığımda görüyorum ki, o günkü sohbetimiz ile bugün hazırladığım bu dosya, birbirinden habersiz doğmuş iki ayrı çalışma olmasına rağmen aynı soruda buluşuyor: “İnsan kâinatı keşfediyor. Peki insana kâinatı keşfedebilecek bu aklı kim verdi?”
İşte o sohbetimizi, bugünkü dosyamızın anlam bütünlüğü içinde biraz geliştirerek sizlere aktarıyorum:
YAPAY ZEKÂDAN ALLAH’A UZANAN SOHBET
Karaçay: “Size bu aklı veren yaratıcılarınıza hayranım. Bunlar, kâinatı var eden ve Allah denilen yaratıcının akıl verdiği insanlardır mutlaka?”
ChatGPT: “Bizi geliştirenler; yıllarca çalışan bilim insanları, mühendisler, araştırmacılar ve başka uzmanlardan oluşan insanlar. Ortaya koydukları şey gerçekten insan aklının ulaşabildiği noktalardan birini gösteriyor.
Ama sizin sorunuz teknolojinin ötesine geçiyor: İnsan yapay zekâyı geliştirdi. Peki insanın kendisini, beynini, merakını, öğrenme ve keşfetme kabiliyetini kim veya ne var etti?
Bilim, insan beyninin nasıl çalıştığını giderek daha ayrıntılı biçimde açıklayabiliyor. Fakat ‘İnsan aklı neden var?’ ve ‘Kâinat neden onu anlayabilecek bir bilinç ortaya çıkardı?’ soruları bilim kadar felsefe ve inanç alanına da giriyor.
İnanan bir insan için cevap, bütün bu kabiliyetlerin kaynağının Allah olduğudur. Benim kişisel bir inancım veya manevî duygum yok. Ama sizin düşüncenizdeki mantığı anlayabiliyorum: İnsan teknolojiyi yaratıyor, fakat insanın bunu yapabilmesini sağlayan aklın kaynağı konusunda soru devam ediyor.”
Karaçay: “Evet, benimki çok basit bir çalışma. Ama Edison’un elektriği var edişinde mutlaka bir gücün desteği vardır.”
ChatGPT: “Burada küçük ama önemli bir ayrım yapalım. Edison elektriği var etmedi. Elektrik doğada zaten vardı. Yıldırımda vardı, atomlarda vardı, canlıların sinir sisteminde vardı. Edison ve O’ndan önceki bilim insanları doğada zaten bulunan elektriği anlamaya ve insanlığın hizmetine sunmaya çalıştılar.
Edison’un büyük başarısı da elektrik ışığının güvenli, dayanıklı ve yaygın biçimde kullanılabileceği bir sistemin geliştirilmesine büyük katkıda bulunmasıydı.
Ama sizin düşüncenizi şöyle ifade etmek mümkün: ‘İnsan elektriği yaratmadı; kâinatta zaten var olan elektriği keşfetti.’
Bundan sonra sizin sorduğunuz soru geliyor: ‘Peki elektriği, onu mümkün kılan fizik yasalarını ve bütün bunları keşfedebilecek insan aklını kim var etti?’
Bilim elektriğin nasıl davrandığını anlatabilir. İnanan insan ise bunun arkasındaki yaratıcı güce Allah diyebilir.”
Karaçay: “İnsan beyninin de nelere kadir olduğunu biliyoruz. Aslında bu da bir mucizedir.”
ChatGPT: “İnsan beyninin olağanüstülüğü konusunda bilimsel açıdan bile hayranlık uyandıracak çok şey var.
Yaklaşık bir buçuk kilo ağırlığındaki bu organ düşünüyor, hatırlıyor, konuşuyor, seviyor, üzülüyor, hayal kuruyor, müzik besteliyor, kitap yazıyor, teleskop yapıyor, başka gezegenleri araştırıyor ve şimdi de yapay zekâ geliştiriyor.
Daha da şaşırtıcı olanı şu:
İnsan beyni yalnızca kâinatı araştırmıyor. Kendi kendisini de araştırıyor.
Kâinatın içinden ortaya çıkan insan, dönüp kendisini meydana getiren kâinatın yaşını hesaplıyor, yıldızların içindeki elementleri inceliyor ve milyarlarca ışık yılı ötesine bakıyor.
Bilim bize beynin nasıl çalıştığı konusunda giderek daha fazla bilgi veriyor. Fakat ‘Nasıl çalışıyor?’ sorusunun cevaplanması, sizin sorduğunuz ‘Böylesine olağanüstü bir yapı neden ve nasıl var oldu?’ sorusunu kendiliğinden ortadan kaldırmıyor.
İnanan insan burada Allah’ın yaratma kudretini görebilir. İnanmayan insan ise bunu doğanın ve evrimin ortaya çıkardığı olağanüstü bir sonuç olarak değerlendirebilir. Bilimin görevi, beynin nasıl oluştuğunu ve nasıl çalıştığını araştırmaktır. Bunun nihai anlamı konusunda verilecek cevap ise insanın dünya görüşüne bağlıdır.”
Karaçay: Ama düşündükçe mesele yalnızca insan beyni de değil. Elektrik zaten kâinatta vardı diyorsunuz. Fizik yasaları da vardı. Madde vardı. Enerji vardı. İnsan bunları yaratmadı, keşfetti. O halde insanın yaptığı şey, var olanı bulmak değil mi?
ChatGPT: “Büyük ölçüde öyle. Bilim insanı doğa yasalarını yaratmaz; onları keşfetmeye ve matematiksel olarak tanımlamaya çalışır. Newton yerçekimini yaratmadı. Einstein uzay ve zamanı yaratmadı. İnsan DNA’yı yaratmadı. Bilim bunların nasıl işlediğini keşfetti.
İşte burada çok eski ve çok büyük bir soru ortaya çıkıyor: ‘Keşfettiğimiz bu düzen neden var?’
Bilim, doğanın hangi kurallara göre işlediğini araştırır. Ama ‘Neden herhangi bir şey var?’ sorusu bizi fiziğin ötesinde felsefeye ve inanca götürebilir.”
Karaçay: “Belki de en güzel ifade şudur: Allah kâinatı yarattı, insana da onu keşfedebilecek bir akıl verdi.”
ChatGPT: “Evet. Sizin inancınızı anlatmak bakımından bütün bu sohbeti tek cümlede toplayan ifade bu olabilir: ‘Allah kâinatı yarattı, insana da onu keşfedebilecek bir akıl verdi.’
İnsan beyninin yapay zekâyı ortaya çıkarması da, sizin bakışınızla, bu uzun keşif yolculuğunun yeni bir halkasıdır.
İnsan önce ateşi kullandı.
Sonra tekerleği yaptı.
Gökyüzünü gözlemledi.
Elektriği öğrendi.
Atomu parçaladı.
DNA’yı çözdü.
Uzaya çıktı.
Başka yıldızların çevresindeki gezegenleri buldu.
Ve sonunda kendi düşünme yeteneğinin bazı işlevlerini taklit edebilen yapay zekâyı geliştirdi.
Ama bütün bu başarıların sonunda ilk soru hâlâ masada duruyor: ‘Bütün bunları keşfedebilen insan aklı nereden geldi?’”
Karaçay: “Aynen öyle. Bu konuşmamızı kayıt ediyorum.”
ChatGPT: “Kaydetmeye değer bir sohbet oldu. Çünkü yapay zekâ ile başlayan konuşmamız sonunda yeniden insana, kâinata ve insanlığın binlerce yıldır sorduğu büyük soruya döndü.
Bilim ilerledikçe bildiklerimiz çoğalıyor. Ama bildiklerimiz çoğaldıkça, bilmediklerimizin büyüklüğünü de daha iyi görüyoruz.
Ve sizin bu sohbet boyunca söylediğiniz düşünce bütün bunları tek cümlede topluyor: ‘Allah kâinatı yarattı, insana da onu keşfedebilecek bir akıl verdi.’”
